Architectuur zit in een diepe crisis. Wat kan een architect in het huidige bouwproces nog echt betekenen? Het woord ‘architect’ komt uit het Grieks en betekent ongeveer zoveel als opperste (archi) bouwer (tekton). Maar een architect voert al lang niet meer de boventoon en bouwen doet hij ook niet. En toch is hij van toegevoegde waarde. Een toekomstperspectief door de ogen van een actietect.
“Als je duwt op kosten, verlaag je de kwaliteit; als je stuurt op kwaliteit, dalen de kosten”
Zo twitterde Leen van Dijke van Volker Wessels eind 2011. Hij verwoordt zeer compact wat momenteel in de bouw aan de hand is: de enige drijfveer is het minimaliseren van uitvoeringskosten. Dit verlaagt de kwaliteit van het eindproduct. Projectontwikkelaars van woningbouwcorporaties constateren dat bijvoorbeeld conceptbouw in vergelijking met traditionele aanbesteding voor hetzelfde geld substantieel minder levert. Of andersom: dezelfde kwaliteit kost met conceptbouw zo’n 10% tot 20% meer. Vanuit deze achtergrond en het bewustzijn voor de meerwaarde van duurzame ontwikkelingen ontstaat nu de vraag: wat is integrale kwaliteit en hoe kunnen we erop sturen?
Schoonheid, techniek en bruikbaarheid
Architectuur is van oudsher een integraal vak. In het eerste standaardwerk over architectuur (‘De architectura’, eerste eeuw voor Christus) schrijft Vitruvius dat architectuur op drie pijlers steunt: schoonheid (zeg maar: design), stevigheid (zeg maar: techniek) en bruikbaarheid (oftewel: functionaliteit). Maar in ons tijdperk houden architecten zich vooral met schoonheid bezig. Deze houding van autonome kunstenaar past in zijn geheel niet bij woningbouw. Wie kent niet de voorbeelden waarbij een mooie gevelcompositie de fatsoenlijke inrichting van de slaapkamer onmogelijk maakt? Hedendaagse architecten zijn esthetische adviseurs. In tijden van voorspoed is hieraan lang behoefte geweest. Nu is dat voorbij. Er is meer dan ooit behoefte aan iemand die de drie pijlers van Vitruvius opnieuw kan verbinden.
De Actietect
Een ontwerp vertaalt zich uiteindelijk in een tekening, waarin veel belangen bij elkaar komen: esthetiek, techniek, geld, landschap, tijd – maar ook de wens van een eindgebruiker die je vaak niet kunt leren kennen. Een architect wordt opgeleid om op een complexe vraag een eenvoudig antwoord te geven. Rick Veenendaal van Breijer zei hierover: “De architect denkt in de breedte, de bouwer en leverancier in de diepte”. Daarmee schetst hij kort en bondig de toegevoegde waarde van de architect en het potentiële samenspel met de aannemer. De architect is vanuit zijn expertise in staat om inbreng en kennis van verschillende partijen bij elkaar brengen. Hij moet hiervoor de breedte met de diepte verbinden en niet voor bouwmeester spelen. Daarmee vervalt het ‘archi’ (opperste) en blijft een ‘tect’ over. Als deze ‘tect’ in staat is om complexe belangen te verenigen in een ontwerp, krijgt hij ontwikkelingen aan de gang en houdt de vaart erin. De archi-tect wordt actie-tect!
Grijze theorie of concrete praktijk?
Te hoge faalkosten en onnodige verspilling hebben aannemers het bouwproces steeds intelligenter laten inrichten. Maar ook in de periode vóór start bouw en ná oplevering is sprake van grote verspilling van energie en middelen. Drie voorbeelden van hoe de actietect dit kan verbeteren:
Vertraging tijdens de projectontwikkeling
Elke maand vertraging tijdens de projectontwikkeling brengt faalkosten met zich mee. Extra advieskosten, communicatiekosten, renteverliezen, enzovoorts – bij elkaar opgeteld kun je vaak alleen van deze faalkosten meerdere woningen bouwen. De snelheid waarmee een project door de besluitvorming komt, hangt af van de mate waarin tijdens de projectontwikkeling ingespeeld kan worden op veranderende inzichten. Deze veranderen vaak op het moment dat het ontwerp concreet op tafel komt: ‘ah, dat bedoel je dus!’ Of: ‘als ik het zo zie is het toch veel te veel voor deze locatie’. Een architect voldoet meestal sec aan zijn opdracht met programma van eisen, budget, welstandsnota, e.d. Maar steeds meer blijkt dat voldoen aan de randvoorwaarden niet genoeg is. Een actietect helpt om randvoorwaarden tijdens het ontwerp op te stellen. Hiervoor is een anticiperende houding van de actietect en openheid van de opdrachtgevende partijen nodig. Het gevolg is een ontwikkelproces waarin snel kan worden geschakeld en hobbels worden uitgevlakt.
Afzetbare projecten
Makelaars en projectontwikkelaars denken in risicomijdende standaards. Niet zelden is het gevolg “5,40 x 10 twee-lagen-plus-kap”. Niets mis mee, maar op veel van de huidige binnenstedelijk locaties past dat niet. Toch wordt doorgezet met het gevolg dat concessies aan de uiteindelijke woonkwaliteit worden gedaan. Het resultaat is beperkte afzetbaarheid, omdat de consument dat doorheeft. Op zo een moment kan de actietect een deel van de rol van makelaar overnemen. Hij heeft een onderzoekende houding, benoemt de kwaliteiten van een locatie en bedenkt specifieke producten vanuit het bewustzijn voor een kansrijke doelgroep. Als hij dit niet ‘ins Blaue hinein’ doet, maar bijvoorbeeld in samenspraak met een bouwer, worden de specifieke producten snel even betaalbaar als de gemiddelde standaardwoning. Recente projecten laten zien dat de afzetbaarheid van specifieke woonproducten met gevoel voor integrale kwaliteit vele malen grotere is dan bij een standaardproduct.
Duurzaamheid
De gebruiks- en activiteitskosten van een gebouw tijdens de exploitatie zijn een veelvoud van de bouwkosten. Verhuurbaarheid en mogelijkheden voor duurzame aanpassingen hebben niet alleen te maken met een zo flexibel mogelijke bouwstructuur. Ervaring leert dat de motivatie om een gebouw te hergebruiken ook te maken heeft met het onderscheidende karakter van het oorspronkelijk ontwerp. Als dat groot is wil men zich inzetten voor behoud en kan daardoor ook werkelijke meerwaarde worden gecreëerd. Een actietect is een integrale ontwerper. Hij kan sturen op schoonheid als essentieel onderdeel van duurzaamheid. Ook hierop kan Vitruvius worden toegepast: het evenwicht tussen schoonheid, bruikbaarheid en techniek maakt een gebouw duurzaam.
Vertrouwen nemen en geven
Niet alle architecten zijn automatisch actietecten. Want dat vergt naast vakbekwaamheid ook een geïnteresseerde en betrokken houding jegens alle comakers in het bouwproces. Maar er is ook nog een andere kant van de medaille: de positie waarin de actietect van echte meerwaarde kan zijn is een integrale. Dat geeft hem niet alleen tijdens het ontwerp een rol maar ook daarvoor en daarna. Deze rol moet je kunnen nemen, maar het vraagt ook het vertrouwen van de opdrachtgevende partijen. Als zij dit vertrouwen aan een actietect willen schenken, zijn de kansen om te werken aan de kwaliteit van onze leefomgeving ongekend.
Reimar von Meding houdt zich als architect bezig met de fysieke en sociale revitalisering van de Europese stad.