Wijkaanpak nieuwe stijl

12 november 2010

bron: Aedes-Magazine 23/2010

Met de afschaffing van de Vogelaar-heffing zijn de Vogelaar-wijken niet weg. Ook al is er minder geld, stoppen is geen optie. Anders inzetten van mensen en middelen wel. Hoe denken corporaties en gemeenten dat aan te pakken?

Veel speelplaatsen zijn opgeknapt en huizen gerenoveerd. Bovendien ziet de buurt er gezelliger uit. Fatima die al 24 jaar in het Utrechtse Kanaleneiland woont, kan zo opsommen wat er de afgelopen jaren verbeterd is. Vogelaar-wijk Kanaleneiland kampte al lang met achterstand, werkloosheid, vroegtijdige schooluitval ensociale problemen. De laatste jaren is daarin verbetering gekomen.

De status van Vogelaar-wijk heeft focus gebracht in de al langer bestaande inspanningen van de corporaties en de gemeenten om – naast fysieke ingrepen – ook de leefbaarheid te verbeteren.

Die inspanningen lonen, ook in de andere Vogelaar-wijken. Dat blijkt uit de voortgangsrapportage over de wijkaanpak die WWI onlangs naar de Tweede Kamer stuurde. De Vogelaar-corporaties en -gemeenten in de verkenning van Aedes-Magazine bevestigen dat beeld. Het vertrouwen van bewoners in hun buurt is toegenomen, zij voelen zich veiliger dan voorheen.

Maar de successen van de wijkaanpak zijn nog fragiel. En de wijkaanpak in zijn huidige vorm heeft zijn langste tijd gehad. Door diverse ontwikkelingen (zie kader) zal daarvoor de komende jaren minder geld beschikbaar zijn. Stoppen is geen optie voor deze wijken. Wat dan wel? Een wijkaanpak nieuwe stijl?

Net als in veel andere steden willen de Utrechtse corporaties en de gemeente de wijkaanpak voortzetten. Wethouder Harry Bosch maakt zich wel zorgen over zijn vier Vogelaar-wijken. De gemeente zelf stopte jaarlijks 5 miljoen euro in de Vogelaar-aanpak. Dat zal moeilijk vol te houden zijn als de gemeente straks te maken krijgt met een van rijkswege opgelegde jaarlijkse korting van 50 miljoen euro. Binnenkort gaan partijen in Utrecht in gesprek ‘om alles op alles te zetten’. Het zal een kwestie worden van programma’s effectiever ­inzetten, denkt Bosch.

Ook corporatie Portaal spreekt van een herijking van de aanpak van Kanaleneiland. Gebiedsmanager Reijnder-Jan Spits: ‘In plaats van koopwoningen, zullen we bijvoorbeeld vaker duurdere huur of sociale koop bouwen.’ Wel zal Portaal alles op alles zetten om op straat zichtbaar te blijven. De buurtbeheerders zijn daarbij onmisbaar. Die krijgen daarom binnenkort een structurele plek binnen de organisatie.

Meer focus, beter samenwerken
Gerrit Breeman directeur-bestuurder van Volkshuisvesting in Arnhem vindt de grote winst van de wijkaanpak de extra aandacht die bewoners krijgen van gemeente, instellingen en corporaties. Dat leidt tot een toegenomen vertrouwen in instituties. Breeman: ‘Kennen en gekend worden. Dat is de essentie.’ Nu stoppen zou in dat opzicht desastreus zijn.

Met minder middelen doorgaan vereist wel focus en efficiency. Daar valt nog wel een slag te maken. Jan Jans, programmamanager kracht- en preventiewijken in Arnhem observeert dat de wijkaanpak een industrie is geworden. ‘Werkelijk alles en iedereen organiseert activiteiten.’ Hij pleit ervoor vooral vanuit reguliere programma’s en bedrijfsvoering door te gaan, in plaats vanuit speciale programma’s. Jans: ‘Het verinnerlijken van de wijkaanpak, noemen wij dat hier.’

De door WWI ingestelde visitatiecommissie Wijkaanpak concludeert vooral dat de samenwerking tussen organisaties in de Vogelaar-wijken beter kan. ‘Ontschotting’ is een term die al jarenlang met regelmaat klinkt als het gaat om werken in de wijk. ‘Maar werkelijk ontschotten betekent nogal wat’, zegt Batian Nieuwerth, directeur Vastgoed- en Bedrijfsdiensten van corporatie Woonbedrijf ieder1 in Deventer.

Hij is betrokken bij een denktank van Kenniscentrum Stedelijke Vernieuwing (KEI) voor de toekomst van stedelijke vernieuwing. Dat vraagt van iedereen werkelijke bereidheid om door alle ketens heen te kijken. En dus ook macht af te staan om die ruimte te creëren.

Voor corporaties zelf betekent meer focus dat ze financiële bijdragen, meer dan voorheen, vooral zullen richten op woning en woonomgeving. Dat geven bijvoorbeeld de Zaanse corporaties aan in een gezamenlijke verklaring over hun inzet in Vogelaar-wijk Poelenburg. En juist dat is wat Nieuwerth zorgen baart. ‘Want echt doorpakken, dwars door instituties heen, vraagt van corporaties lef en het opzoeken van grenzen die breder liggen dan hun kerntaken.’

Bewoners aan het roer
Door bezuinigingen zullen er waarschijnlijk binnenkort in de wijken ook minder welzijnsprofessionals rondlopen. Dat hoeft niet dramatisch te zijn. ‘Een goed georganiseerde voetbalclub met actieve vrijwilligers kan net zo effectief zijn als een professionele welzijnsorganisatie’, zegt de Utrechtse wet­houder Bosch.

Minder professionals biedt mogelijk ook meer ruimte voor bewonersinitiatieven. ‘In de wijken gebeurt nog steeds te veel voor, in plaats van vanuit de bewoners zelf’, zegt Henk Cornelissen van het Landelijk Steunpunt Aandachtswijken (LSA). De aangekondigde bezuinigingen noemt hij ‘ingrijpend’.

Maar hij ziet ook kansen. Om nu eens echt door te pakken met bewonerszelfbeheer bijvoorbeeld. ‘En we hebben goede ervaringen met het voucherssysteem dat bewoners zelf inzetten voor activiteiten. Maar waarom krijgt dat zo weinig navolging? Instanties en corporaties zijn bang om de greep te verliezen.’

Ook Gerrit Breeman van Volkshuisvesting Arnhem vindt dat samenwerken met bewoners meer betekent dan alleen inspraak op plannen. ‘Het betekent ze daadwerkelijk ruimte geven om initiatieven te nemen.’ Bewonerszelfbeheer kan een volgende stap zijn, zegt hij. Maar alleen als bewoners zelf het initiatief nemen. Niet van bovenaf opgelegd. Volkshuisvesting gaat daar nu mee beginnen met een buurthuis in het Spijkerkwartier.
Professionals blijven nodig maar ze zouden niet meer alles moeten willen oplossen, vindt Cornelissen. ‘Meer coachen, en eerder loslaten.’

Fijnmaziger herstructureren
Far West, de corporatie die in Amsterdam Nieuw-West betrokken was bij grootscheepse herstructurering, stopt er na 2011 helemaal mee. Maar ook in diverse andere steden trokken corporaties afgelopen maanden aan de bel. Herstructureringsplannen in de Vogelaar-wijken worden aangepast of uitgesmeerd. Meer evaluatiemomenten moeten ruimte geven tot tijdige bijstellingen, wijzigingen of vertraging. In sommige gevallen wordt gekozen voor renovatie in plaats van sloop en nieuwbouw.

‘Grootschalige sloop is niet altijd een goed antwoord op sociale problemen in een buurt’, zegt Nieuwerth van ieder1 in Deventer. Corporaties kiezen snel voor grootschaligheid vanwege de kosten. Maar soms volstaan ook andere ingrepen. Nieuwerth: ‘In Zutphen zijn we nu met bouwers in gesprek om te kijken of we kleinschalig kunnen ontwikkelen zonder de voordelen van grootschaligheid kwijt te raken.’

Ieder1 gaat gefaseerd aan de slag, per straat of complex bekijken welke ingrepen nodig zijn en daarbij ook in een eerdere fase bewoners en wijkregisseurs betrekken. Niet één complex ontwikkelen en daarna afnokken. Wel de impact en langdurigheid inclusief het onderhoud meteen bij het begin meenemen in de plannen.

Nieuwe financieringsbronnen
De denktank waarin Nieuwerth van ieder1 participeert is, naast organisatorische vernieuwing van de wijkaanpak, ook op zoek naar nieuwe financieringsbronnen. Door bijvoorbeeld bewoners en ondernemers te verleiden om risicodragend te investeren in hun leefomgeving. Of door belang, eigenaarschap, initiatief én risico’s directer te koppelen.

Nieuwerth: ‘We hebben een nieuw verdienmodel nodig. We moeten manieren onderzoeken om de belangen te vertalen van bewoners, ondernemers, verzekeraars en pensioenfondsen als mede-investeerders in de stad.’ Hij geeft het voorbeeld van buurtbewoners die een cafeetje in een park beheren. Zo’n bewonersinitiatief levert een schoner park op, meer sociale controle én minder kosten voor schoonmaak en beheer. Hij vindt het zaak om dit soort bewonersinitiatieven nog meer te stimuleren en te faciliteren.

Ook pensioenfondsen en andere institutionele beleggers zien steeds meer een rol voor zichzelf in de zwakke wijken. Vooral als het gaat om het vrije-sectordeel voor de doelgroepen met de hogere inkomens. Henk Jagersma, directievoorzitter van Syntrus Achmea Vastgoed: ‘Voor die wijken is een bevolking met gedifferentieerde inkomens van groot belang. Wij brengen veel kennis en kunde mee op dat vlak.’ Op dit moment investeert zijn organisatie al in verschillende zwakke buurten in Amsterdam en Den Haag.

‘Het kan. Maar alleen als de hele wijk daadwerkelijk opknapt. En dat vereist dus veel samenwerking met corporaties.’ Met diverse corporaties is hij momenteel in gesprek. Maar als het om maatschappelijk vastgoed gaat wordt het al lastiger, bekent hij. Want beleggers zoeken projecten met een redelijk stabiel rendement. ‘Kleine bedrijfsverzamelgebouwen en commerciële ­plinten passen doorgaans niet in onze beleggingsportefeuilles.’

Wijken zijn schoner en veiliger geworden en veel woningen zijn op­geknapt. Dat noemen de meeste deelnemers aan de peiling van Aedes-Magazine als belangrijkste effect van de wijkaanpak. Maar een flink aantal corporaties en gemeenten geeft aan de afspraken in de wijkactieplannen na 2011 niet of maar gedeeltelijk na te kunnen komen. Meer doen met minder middelen, is het credo.

Maar zijn corporaties en hun partners in de wijkaanpak werkelijk bereid om de touwtjes te laten vieren, soms een stap opzij te zetten en ruimte te bieden aan hoe wijkbewoners zelf de dingen willen? Ook als die bijvoorbeeld geen nieuwbouw maar renovatie willen? Voor het slagen van de wijkaanpak is het daadwerkelijk durven opereren vanuit bewonersperspectief, minstens net zo belangrijk als voldoende financiële middelen. De verschuiving van grootschalig en institutioneel naar kleinschalig, misschien is dat wel kern van wat de wijkaanpak nieuwe stijl moet zijn.

Minder geld voor wijkaanpak Het nieuwe kabinet heeft aangekondigd de Vogelaar-heffing af te schaffen en rept verder niet over de wijkaanpak. Of de rijksbijdrage wordt voortgezet is nog onduidelijk. De 760 miljoen euro die verhuurders jaarlijks moeten gaan bijdragen aan de huurtoeslag zal effect hebben op de investeringskracht van corporaties, evenals de bezuinigingen die gemeenten krijgen opgelegd. Corporaties zien de economische crisis en het wegvallen van de Vogelaar-heffing als belangrijkste oorzaken van de stagnerende wijkaanpak, zo blijkt uit een peiling van Aedes-Magazine. Het instorten van de woningmarkt leidt er toe dat de productievoornemens van corporaties in de 40 aandachtswijken terug lopen met 13 procent. Dat staat in het laatste Sectorbeeld voornemens woningcorporaties van het Centraal Fonds voor de Volkshuisvesting (CFV). Het accent verschuift van sloop en nieuwbouw naar woningverbetering. Ook de Europese Beschikking heeft direct gevolgen voor de activiteiten van corporaties in de Vogelaar-wijken. De inkomenseis van 33.000 euro voor de toewijzing van sociale huurwoningen leidt tot een eenzijdiger bewonersbestand. En geplande voorzieningen als bedrijfsverzamelgebouwen voor de onderkant van de markt en kleinschalige winkelstrips, zijn voor corporaties straks lastig financierbaar. Want de commerciële component komt niet meer in aanmerking voor staatssteun.